Hình Ảnh Thơ Là Gì? Khám Phá Chiều Sâu Của Chất Thơ Trong Vạn Vật

Bạn có bao giờ nhận được một tập thơ từ bạn bè hay người thân và tự hỏi: Làm sao để đọc chúng cho đúng, làm sao để cảm nhận trọn vẹn những thông điệp ẩn chứa? Việc đọc thơ, nhìn những hình ảnh doremon đẹp nhất hay những câu chữ được sắp đặt dường như đơn giản, nhưng để thấu hiểu chiều sâu của nó, chúng ta cần phải đối diện với một câu hỏi cốt lõi hơn: hình ảnh thơ là gì? Nó không chỉ là những từ ngữ được sắp xếp thành câu, thành đoạn, mà còn là cả một quá trình kỳ diệu, nơi vạn vật hiện hữu theo một cách khác.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau đi tìm câu trả lời, không theo lối mòn mà bằng một hành trình suy tư sâu sắc, chạm đến tận cùng bản chất của thơ ca. Để định nghĩa một khái niệm phức tạp như thơ, tôi tin rằng cần có ba tiêu chí rõ ràng. Thứ nhất, định nghĩa phải mang tính “cơ chế”, tức là nó giải thích được cách thức mà thơ vận hành. Thứ hai, nó phải hữu ích cho việc đọc thơ và có ý nghĩa đối với cuộc đời mỗi chúng ta. Và cuối cùng, nó phải có khả năng “đánh động” suy tư của người khác, gợi mở những góc nhìn mới mẻ. Với những tiêu chí này, chúng ta sẽ cùng khám phá cách mà những ngôn từ đơn giản có thể tạo nên những “hình ảnh thơ” đầy mê hoặc và ý nghĩa.

Thơ Là Gì? Ba Tiêu Chí Khám Phá Bản Chất

Để thực sự hiểu được hình ảnh thơ là gì, trước hết chúng ta phải tìm cách định nghĩa “thơ”. Như đã đề cập, tiêu chí thứ hai – sự hữu ích cho việc đọc và ý nghĩa cho cuộc đời – là khó nhất, nhưng khi đạt được nó, hai tiêu chí còn lại sẽ tự khắc được đáp ứng. Với văn chương hay trinh thám, tôi đã từng tìm cách định nghĩa để tự tạo cho mình một điểm tựa, một nơi để tiếp tục hành trình sáng tạo. Tuy nhiên, với thơ, câu chuyện lại hoàn toàn khác. Tôi không làm thơ, hay thậm chí còn từ chối làm thơ.

Thế nhưng, có một điều chắc chắn: tôi vẫn đọc thơ, để lấy “đà” cho việc viết văn, bởi trực giác mách bảo rằng việc đọc thơ vô cùng quan trọng. Khi đã định hình được văn chương là gì đối với bản thân, tôi nhận thấy việc cố gắng định nghĩa thơ lại càng cần thiết. Bởi lẽ, khi viết tiểu thuyết, tôi vẫn thường xuyên đối mặt với những “trạng thái tiềm năng của thơ”, những khoảnh khắc mà hình ảnh thơ có thể đột nhiên lóe sáng.

Để làm được điều này, chúng ta cần một phương pháp minh bạch, không giáo điều, mà hoàn toàn dựa vào trực giác. Chỉ có như vậy, câu trả lời mới thực sự hiện ra và là của riêng mình. Phương pháp trực giác này, dù không đi sâu vào triết học, có phần gần gũi với Phenomenology của Edmund Husserl. Nhưng tạm gác lại những khái niệm phức tạp, hãy cùng nhau tìm một điểm tựa để bắt đầu hành trình này.

“Chất Thơ Của Tồn Tại” – Nền Tảng Của Mọi Hình Ảnh Thơ

Theo thiển ý của tôi, điểm tựa đó chính là cụm từ “Chất thơ của tồn tại” hay “chất thơ của vạn vật”. Tiểu thuyết có phải là để chỉ ra “chất thơ của tồn tại” không? Chắc chắn rồi, đó chính là đích đến của nó. Nhưng cách làm của tiểu thuyết lại khác: nó thông qua câu chuyện, thông qua việc kiểm kê thực tại, tách thực tại ra làm nhiều phần và đo khoảng cách cái tôi – có thể nói gọn bằng một cụm từ “tính chất hiện sinh” (liên quan đến triết gia Emmanuel Levinas). Điều này diễn ra ở bình diện vĩ mô, tức ở cấp độ cả cuốn tiểu thuyết.

Người đang đọc sách trong không gian tĩnh lặng, suy tư về bản chất thơ ca

Ngược lại, trong thơ, “chất thơ của tồn tại” lại được chỉ ra ở cấp độ rất vi tế, từng chữ một, từng dấu cách một. Và đó chính là sự khác biệt lớn. Tuyên bố “Vạn vật đều có chất thơ” mang tính khoa học không kém gì câu “vạn vật đều tồn tại ở dạng sóng hoặc dạng hạt”. Để tránh sự mơ hồ, chúng ta cần định nghĩa rõ ràng “chất thơ của tồn tại” là gì.

“Chất thơ của tồn tại”, hay “chất thơ của vạn vật” sẽ được định nghĩa minh bạch như sau: đó là khả năng đi vào giấc mơ của một vật.

Từ Giấc Mơ Đến Hình Hài Thực Tại: Cơ Chế Kiến Tạo Hình Ảnh Thơ

Vậy cơ chế của nó là gì? Giấc mơ có trước hay vật đó có trước? Dĩ nhiên, giấc mơ có trước. “Chất thơ của tồn tại” chính là thoạt kỳ thủy của vật chất, lúc nó ở dạng tiềm năng. Bạn nhìn thấy một cánh cửa nghĩa là thấy kết quả của một sự kết rắn, của những hình ảnh được tụ lại, một cách đau đớn. Điều này thoạt nhìn khá gần với quan điểm của triết học Thế Thân về sự kiện toàn của vật chất, nhưng lại có cảm giác gần hơn với Henri Bergson. Trong khoảnh khắc nhìn thấy cánh cửa, có một thoảng xuất hiện của giấc mơ.

Nhưng từ giấc mơ đến vật chất rắn không trực tiếp mà qua nhiều bước đệm, trong đó có bước ẩn dụ. Và ở đây, ta gặp hai nhà tư tưởng lớn khác: Gaston Bachelard và George Lakoff. Ẩn dụ có trước tư duy, là ngôn ngữ ở dạng tiềm thể, là một không gian tiềm thức tạo điều kiện cho vật chất xuất hiện. Khi bạn nhìn một hình ảnh quả cam, trước đó bạn có những cảm nghiệm rối bời: một cái gì đó hình tròn, màu sắc, vị ngọt… Ở giai đoạn này, các nhà thơ thăm dò nó bằng cách nắm bắt lấy “tính chất siêu thực của tồn tại”, như Andre Breton.

Sau khi vật chất được kết rắn, nó “hiện hữu” (Martin Heidegger trong Siêu hình học là gì nói rằng: hiện hữu chỉ là một tính chất của tồn tại). Vật chất rắn có mặt và nó được gọi bằng các từ ngữ. Đến lúc này, vạn vật và ngôn ngữ ra đời, đi vào đời sống thế tục, đi vào “dương gian”. Toàn bộ quá trình này chính là hành trình hình thành nên hình ảnh thơ.

Chức Năng Của Thơ: Nơi Hình Ảnh Được Hiện Hữu

Chức năng của thơ là chỉ ra “chất thơ của tồn tại” bằng “chất thơ của từ ngữ”, song song với một con đường khác là sử dụng tứ thơ – các câu chuyện. Các từ ngữ trong thơ mang đến toàn bộ lịch sử tiến hóa của nó, từ thoạt kỳ thủy của giấc mơ. Như vậy, nhìn vào một bài thơ, ta thấy các từ đang thành hình, ta được trải nghiệm lại toàn bộ quá trình đi từ chất thơ của vạn vật, đến ẩn dụ, đến vật chất rắn và đến ngôn ngữ. Đây chính là cách mà hình ảnh thơ được kiến tạo và cảm nhận.

Điều này khá thú vị và nếu chấp nhận nó thì sẽ giải thích được nhiều điều. Chẳng hạn, nếu ai đó cho rằng một bài thơ nào đó chỉ là văn xuôi xuống dòng, thì người đó có thể chưa hiểu bản chất của thơ. Xuống dòng là một hành động quan trọng: nó báo hiệu hình thức thơ, nó nói với bạn rằng “của đáng tội đây là thơ ông nhé!” và người đọc lúc đó nhận được mật thư rằng phải đọc văn bản này trong cảm thức của thơ, tức lộn ngược dòng về với chất thơ của tồn tại, chứ không phải đọc các từ đã thành hình trên dương gian.

Bầu trời đầy mây bồng bềnh như giấc mơ, tượng trưng cho chất thơ tiềm ẩn của vạn vật

Đích Đến Của Hình Ảnh Thơ: Vươn Tới Hình Thức Vẹn Toàn

Đích đến của bài thơ là hình thức, giống như vạn vật tiến hóa từ giấc mơ đến một hình thức. Điều này khác với ý nghĩ hình thức là bản chất của thơ. Tất cả từ ngữ đều vươn đến việc tạo ra một hình thức. Và thế là, cái được trình hiện trước mắt chúng ta, trong tập thơ, là hình ảnh thơ cuối cùng kết tinh lại của một sự tiến hóa. Thế nên, đọc thơ sẽ cần chú ý đến nhịp, khoảng trống, trình bày và cả “đường biên” của tác phẩm như Yuri Lotman lấy ví dụ về khung tranh, tất cả đều quan trọng để cảm nhận trọn vẹn những [hình ảnh] mà bài thơ truyền tải. Bạn có thể xem hình ảnh đã lưu trên google để thấy rõ hơn sự đa dạng và cách các hình ảnh được sắp xếp và trình bày như thế nào.

Vậy còn nội dung bài thơ? Nếu ví thơ là ngôi đền thì nội dung của nó là thủ nhang, chứ không phải trụ trì. Tuy nhiên, nội dung của bài thơ như đã nói, cũng có cách riêng để chỉ ra chất thơ của tồn tại, giống với tiểu thuyết. Tự sự học đã thành công khi cảm nghiệm rằng các câu chuyện (nhất là của tôn giáo và huyền thoại) là phản chiếu của hành trình vượt thoát của con người từ vô thức đến hiện hữu (reference: Joseph Campbell).

Đến đây, chúng ta đã bắt đầu đọc được thơ rồi đấy: ta sẽ cùng xem các nhà thơ làm gì với từ ngữ, họ có chạm được “chất thơ của vạn vật” không và bằng các con đường nào. Nhưng khoan đã, có chiều ngược lại không? Nghĩa là các bài thơ không phải là lộn ngược lại về thoạt kỳ thủy của từ ngữ, mà vươn vút lên thì sao?

Đúng là có chiều ngược lại. Khi hình thức đã thành hình một cách kiên cố, tạo ra các thể thơ, chẳng hạn như Thơ Đường, các từ ngữ không chịu lộn về nữa, nó cứ diễn ra trên một tầng cao hơn: cái này, chúng ta sẽ gọi là “tính thiêng của tồn tại” hay “tính thiêng của vạn vật”. Tính thiêng (tầng trời) đối lập với chất thơ (tầng đáy). Các bài thơ nếu đi theo thể thơ thì sẽ vượt thoát để vươn đến tính thiêng, rất dễ hiểu là điều này xảy ra ở một đất nước có rất nhiều tượng của Khổng Tử để thắp nhang đèn. Dù là đi lên (vươn đến tính thiêng) hay đi xuống (về với chất thơ nguyên thủy) thì đều là cách mà các từ ngữ thoát khỏi cái đã thành hình của nó trên dương gian. Đó là hành trình mà hình ảnh thơ được thăng hoa hoặc trở về cội nguồn.

Các Tầng Đệm: Khi Hình Ảnh Thơ Đi Sâu Vào Cõi Xa Lạ Và Kinh Dị

Chưa xong đâu. Bằng một thăm dò như sau: xen giữa các tầng từ (1) chất thơ nguyên thủy của vạn vật – (2) ẩn dụ (hay chất siêu thực của vạn vật) – (3) vật chất rắn – (4) ngôn ngữ – (5) tính thiêng, chắc chắn là còn các tầng đệm khác. Trực giác mách bảo rằng các nhà thơ giỏi là những người không phải chỉ sinh hoạt trên các tầng đã được định nghĩa, mà họ đi rất chậm qua các tầng để nắm bắt được các vùng đệm, nơi những hình ảnh hạ sườn phải bất ngờ, khó hiểu được tạo ra.

Có rất nhiều vùng đệm, nhưng cảm thấy cái này cần phải nói đến trước: đó là “tính chất xa lạ của tồn tại”, nó có thể là vùng đệm trước khi kết tinh vật chất rắn. Đó là một khoảnh khắc thoảng qua ngay trước khi cái cửa trở thành cái cửa: một pha choáng ngợp, sợ hãi và đau đớn của đứa trẻ ra khỏi tử cung. Con người bâng khuâng nhìn thấy sự xa lạ của vạn vật. Tiểu thuyết và thơ cũng khám phá các tầng này: trên con đường lội về nguyên thủy, các từ ngữ trở nên lạ lùng vì nó phải đập vỡ hình ảnh thơ cố định đã quen thuộc. Nhiều khi một bài thơ được tổ chức chỉ để cho một vài từ bất ngờ xuất hiện mà thôi, với cảm giác hồi hộp, lạ lẫm.

Và đỉnh cao của tầng đệm này, là tầng chứa “tính chất kinh dị của vạn vật” – đã có nhiều nhà thơ kỳ tài đã dạo được đến tầng này. Đó là Hoa ác của Baudelaire, Con Quạ (The Raven) của Edgar Allan Poe, Mê Hồn Ca của Đinh Hùng (“Hỏa thiêu rồi! làn tử khí lên cao / Chiều tái tạo bâng khuâng từng ngọn cỏ“) vân vân… Các nhà Nho trong giai đoạn cực điểm của Khổng giáo thì lại quay sang viết truyện chí quái, truyền kỳ, là để tìm về một cân bằng, đối trọng với tính thiêng. Nhưng văn học kinh dị không phải là phản ánh nỗi sợ của con người – cái đấy là hiệu ứng về sau thôi, mà đúng ra, là phản ánh tính chất xa lạ sẵn có của tồn tại. Nếu để cho suy nghĩ dắt ta đi một cách phóng túng hơn nữa, người Việt đã chọn cõi ma để đặt đời sống tâm linh vào, chứ không chọn cõi tiên của các nền triết học Trung Hoa. Đó là cách để thoát khỏi Hán hóa. Đời sống tinh thần của người Việt gần với tầng đáy của vạn vật (chất thơ) và tầng kinh dị, hơn là tầng thiêng của người Trung Hoa. Điều này có thể giải thích tại sao thơ ở Việt Nam phổ biến đến như vậy, một đất nước mà món ăn quốc túy là trứng vịt lộn, tiết canh – những tiếp điểm của hình thành vật chất rắn, những hình ảnh sán chó ám ảnh hay những hình thức kinh dị của vạn vật.

Kết Luận

Qua hành trình khám phá về “chất thơ của tồn tại” và các tầng đệm sâu sắc, chúng ta đã phần nào hình dung được hình ảnh thơ là gì. Đó không chỉ là sự tái hiện thực tại bằng ngôn từ, mà còn là cả một quá trình kỳ diệu, từ giấc mơ tiềm năng đến hình hài vật chất, qua lớp ẩn dụ và cuối cùng là hiện hữu trong ngôn ngữ. Thơ giúp chúng ta lội ngược dòng về với bản chất nguyên thủy của vạn vật, hoặc vươn tới “tính thiêng” cao cả. Nó chạm đến những vùng xa lạ, thậm chí kinh dị, để khám phá những khía cạnh ít được biết đến của tồn tại.

Những điều còn bỏ ngỏ hoặc cần kiểm chứng, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu tiếp qua thời gian. Bởi lẽ, việc cảm thụ và định nghĩa thơ ca là một hành trình không ngừng nghỉ, đòi hỏi sự tinh tế và trực giác sâu sắc. Hãy luôn mở lòng đón nhận những tác phẩm thơ ca, để thấy được vẻ đẹp đa chiều và sâu lắng mà chúng mang lại. Và tôi xin được kết thúc bài viết này bằng mấy câu thơ đầy suy tư từ tập Tôi học ca hát như những cuộc vui mình đã chọn của Đoàn Nguyễn Anh Minh:

Bìa cuốn sách “Tôi học ca hát như những cuộc vui mình đã chọn” của Đoàn Nguyễn Anh Minh, với hình ảnh trừu tượng và màu sắc nhẹ nhàng

Tài Liệu Tham Khảo

• Heidegger, Martin. Was ist Metaphysik. Bản dịch Siêu hình học là gì của Phạm Công Thiện. Nhà xuất bản Đại Học Sư Phạm.
• Bergson, Henri – Nguyễn Anh Cường dịch. Tiến hóa sáng tạo. Nhà xuất bản Hồng Đức, 2022.
• Levinas, E. (1961). Totality and Infinity: An Essay on Exteriority. Duquesne University Press.
• Bachelard, G. (1942). Water and Dreams: An Essay on the Imagination of Matter. Dallas Institute Publications.
• Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces. Princeton University Press.
• Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. Bản dịch của Tạ Thành Tấn: Chúng ta sống bằng ẩn dụ, NXB Đại Học Quốc gia, 2020.